|
İranlı matematikçi, astronom,
filozof, şair Ömer Hayyam Nişabur kentinde doğdu. Nişapur' da eğitim
gördüğünden ve hayatının çoğunu Semerkand' da geçirdiğinden başka hayatıyla
ilgili bilgi yoktur. Sarayda her türlü imkana sahip bir şekilde Şah'ın
emrinde çalışmayı reddederek hayatını ilim araştırmaya adamıştır. İlmini
genişletmek için zamanın ilim merkezleri olan Semerkand, Buhara, İsfahan'a
yolculuklar yapmıştır. 1123 - 1124 yılında Nişapur' da ölmüştür.
Onun katkıda bulunduğu ilimlerin başında cebir
gelir. 3. dereceden denklemler de dahil olmak üzere bir çok cebir denklemini
sınıflandırmak için uğraşmıştır ve bunların bir kısmına çözüm de bulmuştur."
Makalat fi el cebir ve el Mukabele" cebir üzerine bir başyapıttır ve
cebirin gelişmesinde büyük öneme sahiptir. Denklemleri karmaşıklıklarına
göre sınıflandırır. Nitekim, Hayyam 13 farklı 3. dereceden denklem
tanımlamıştır. Denklemleri çoğunlukla geometrik metot kullanarak çözmüştür
ve bu çözümler zekice seçilmiş konikler üzerine dayandırılmıştır. Bu
kitabında iki koniğin arakesitini kullanarak 3. dereceden her denklem tipi
için köklerin bir geometrik çizimi bulunduğunu belirtir ve bu köklerin
varlık koşullarını tartışır.
Bunun yanı sıra Hayyam, binom açılımını da bulmuştur. Aslında binom
teoremini ve bu açılımdaki katsayıları bulan ilk kişi olduğu
düşünülmektedir. (Pascal üçgeni diye bildiğimiz şey aslında bir Hayyam
üçgenidir ). Geometri alanında Öklid' in çalışmaları üzerinde durmuş ve
paralel doğrular teoremine katkıda bulunmuştur. Hayyam Öklid' in 5.
aksiyomunu yani bir doğruya dışındaki bir noktadan sadece bir tek paralel
doğru çizilebileceğini ifade eden aksiyomu kanıtlamak için uğraşırken bu
aksiyomla üçgenin iç açıları toplamı arasındaki ilişkiyi ortaya çıkarmıştır.
Selçuklu Sulatanı Melikşah, Hayyam' ı Rey' deki
gözlemevine çağırmış ve güneş takvimi yapma görevini vermiştir.
Hayyam, oldukça doğru bir güneş takvimi yapmıştır. Takvimdeki hata oranı
3770 yılda 1 gündür ve Georgian takvimine göre çok daha kesin bir
takvimdir(3330 yılda 1 günlük hata oranı)
Bir bilim adamı kimliğini ötesinde Hayyam ayrıca çok ünlü bir şairdir.
1839 yılında Edward Fitzgerald Rubailer kitabını İngilizce'ye çevirmiştir
ve bu sayede Batı'da tanınmış ve klasikler arasına girmiştir. Bilindiği
gibi, şiiri tamamıyla başka bir dile çevirmek neredeyse imkansızdır,
özellikle şiir mistik ve felsefi derin anlamlar içeriyorsa. Buna rağmen,
Rubailer kitabının çevirilerinin bu kadar çok tutulmuş olması Hayyam' ın
çok geniş ve zengin bir iç dünyası olduğuna işaret etmektedir.
Hayyam çok
sayıda kitap ve monografi yazmıştır. 10 kitabı ve 30 monografisi elimize
ulaşmıştır. Bunların 4 tanesi matematik, 3 tanesi fizik, 3 tanesi metafizik,
bir tanesi cebir ve geometriyle ilgilidir.
|
