|
Tarihçilerin verdiği bilgiye göre Ömer
Hayyam 1048 yılında Nişabur kentinde doğdu. (Doğum yılını 1044 olarak
veren kaynaklar da vardır.) Asıl adı Gıyaseddin Ebu'lfeth Bin İbrahim
El-Hayyam dır.
Selçuklu döneminin yetiştirdiği büyük matematikçi ve astronomlardandır.
Edebiyat , tıp, tarih, hukuk ve astronomi konularında geniş bilgisiyle
ünlüdür. Ancak Hayyam'ın felsefe , tasavvuf, fıkıh, tarih ve tıp
konularında yazdığı bilinen bir çok yapıtı günümüze ulaşamamıştır.
Hayyam ,Matematikçi ruhuyla şair ruhu arasında bocalayan , körü körüne
inanmaya ve bağlanmaya isyan eden , gerçeğin sırlarını gizleyen karanlığın
önünde yapayalnız kalmış, yeni şeyler öğrendikçe bilgisizliğin bilincine
varmış, materyalist ve natüralist bir bilim adamıdır.
Hayyam'a göre insanoğlunun en önemli araştırma konusu insanın kendisi
olmalıdır. İnsan kendisi hakkında kesin karar verip yorum yapamazken ,daha
kapsamlı ve derin konular hakkında nasıl yorum yapabilir? İnsan gerçeği
değiştirmeye kalkmadan , doğru bildiğini açık yüreklilikle söyleyebilme
cesaretini göstermelidir. Dünyanın gelip geçici olması ,onu dünya
zevklerinden olabildiğince yararlanma, yaşamın tadını çıkarma anlayışına
götürmüştür. Hayyam'ın imana karşı kayıtsız kalması herşeye bilimsel gözle
bakmasına sebeb olmuştur. Hayyam bu görüşlerini rubailerle anlatmış,
dünyaya, insana,dine bakışını bu şiirleri aracılığıyla yansıtmıştır.
Kim senin yasanı çiğnemedi ki , söyle?
Günahsız bir ömrün tadı ne ki, söyle?
Yaptığım kötülüğü , kötülükle ödetirsin sen,
Sen ile ben arasında ne fark kalır ki, söyle?
Ömer Hayyam'ın yüzyıllar sonra Batı dünyasında tanınması ve belki de en
çok okunan, en sevilen Doğulu yazar olmasını sağlayan yapıtıysa
Rubaiyat'tır.Rubaiyat'ın bu derece ünlenmesinin en önemli nedeni İngiliz
ozan Edward Fitzgerald tarafından yapılan çevirinin oldukça başarılı
olmasıdır.
Fitzgerald'ın çevirisinin 1859 yılında Londra'da yayınlanmasının ardından
tüm edebiyat dünyasının ilgisi Hayyam üzerinde yoğunlaştı. Başta İngiltere
, Amerika ve Fransa olmak üzere dünyanın birçok ülkesinde Hayyam'ın
rubaileri çeşitli dillere çevrildi. Londra'da bir de Hayyam Kulübü
kuruldu. Hayyam Kulübü'nün kapısına da onun şu rubaisi yazıldı.
Var eyledi yetmiş iki millet yaradan.
Ben sevgi için doğmuşum, ancak anadan.
Kafir ya da İslam ne imiş, senin amaç!
Din ayrımını , kaldır a Tanrım aradan.
Edebiyat dünyasında bu derece sevilen ve ünlü olan Hayyam bilim dünyasında
da tanınmış ve çeşitli eserler vermiştir.
Sultan Celalettin Melikşah tarafından takvim oluşturmak üzere kurulan
bilim adamlarının başına getirilmiştir. O zamanlar halk arasında "Ömer
Hayyam Takvimi", bugünse "Celali Takvimi" olarak bilinen bu takvim her
5000 yılda bir gün hata veriyordu. Günümüzde kullanılan Gregoryan takvimi
ise her 3330 yılda bir gün hata vermektedir. Bu da Hayyam'ın bilimsel
düzeyinin kendi zamanının ne kadar ötesinde oluşunun açık bir
göstergesidir. Ayrıca Ömer Hayyam takvimi sadece günleri, ayları
belirlemekle kalmıyor, mevsim değişikliklerini de büyük titizlikle
saptamıştır. Yani yılın hangi gününde yağmur yağacak, hangi gününde
kocakarı soğukları başlayacak, fırtınalar hangi gün kopacak not etmişti .
Bunlar hiç mi sapmıyordu? Her yazılan olduğu gibi doğru mu çıkıyordu?
Elbette değil. Ancak usta meteoroloji uzmanlarının da belirttiği gibi,"
İlk insanlardan beri sürdürülen ince gözlemlerin sonucu olan bu takvimde
belirtilen mevsim hareketleri genellikle doğru çıkıyordu." Bazı mevsim
hareketleri için ,neredeyse meteoroloji yanılır.Hayyam yanılmaz deniyordu.
Ah,diyor ki benim hesaplamalarım
Yılı insan pusulasına uydurdu,ha?
Eğer öyleyse takvimden
Doğmamış yarını ve ölü dünü koparalım.
Onun bu takvimi uzun yıllar Ortadoğu'da ve Bizans'ta kullanıldı.
Tıp, fizik, Astronomi, Cebir, Geometri ve Yüksek Matemetik alanlarında
önemli çalışmaları olan Hayyam için zamanının tüm bilgilerini bildiği
söylenir.Rubaiyat dışında Hayyam'ın kaleme aldığı ve çoğu bilimsel
içerikli olan kitaplar şunlardır.
1 -Risale fi'l Barehin alâ Mesailü'l-Cebr ve'l- Mukabele (Cebir ve
geometri üzerine)
2 - Muhasar fi'l- Tabiiyat (Fiziksel bilimler alanında bir özet)
3 - Muhtasar fi'l - Vücud (Varlıkla ilgili bilgi özeti,bu kitap Londra'da
British Museum'dadır)
4 -El- Kevnn ve't Teklif (Oluş ve Görüşler)
5 -Mizan-ül Hikem (Bilgelikler Ölçüsü)
6 -Ravzat-ül- Ukul (Akıllar Bahçesi)
7 -Fi Şerh-i ma eşkel men Mosaderhât-e Ketâl-e Oklides
Bu kitaplardan özellikle Cebir kitabı Doğuda matematik dünyasında uzun
yıllar etkili olmuştur. Batılı matematikçilerse bu derslere ancak 1851
yılında F.Woepeke'nin çevirisi ile tanışmıştır. Aslında Ömer'in
çalışmalarından Batı'da ilk söz eden Gerard Meerman idi. Meerman 1742
yılında yazdığı 'Speicmen Calculi Fluxionalis' adlı eserinin önsözünde
İslam bilginlerinin matematiğe yaptıkları hizmetleri sayarken Leyden
kütüphanesinde bulunan ve Ömer Hayyam'a ait olan bir elyazmasından
bahsetmişti.Warner tarafından kütüphaneye bağışlanan eserde kübik
denklemlerin cebirsel çözümlerinin bulunduğunu yazıyordu Meerman. İşte
Woepcke, L'Algébre d'Omar Alkhayyâmî adını vereceği çevirisini yaparken bu
elyazmasını ve bunun dışında Paris Ulusal Müzesi'de bulunan iki
elyazmasını kullandı. Aynı kitabın bir kopyası da Columbia Üniversitesi
kütüphanesi Profesör David Eugene Smith koleksiyonunda bulunmaktadır.
Profesör Smith tarafından Hindistan'ın Lahor kentinde bulunan bu elyazması
esas itibariyle Leyden'deki kopyanın çok benzeridir.
Ömer Hayyam'ın Cebir kitabı, on bölümden oluşur. Kübik denklemlerle ilgili
kısımlar birleştirildiğinde geriye altı bölüm kalır. |
